Organisatie versus community

Leiderschap is een van die woorden die we veel gebruiken, maar zelden echt definiëren. We herkennen het wanneer iemand vooropgaat, verantwoordelijkheid neemt of anderen in beweging krijgt. Maar waartoe geeft een leider eigenlijk leiding? En in welke richting?

In veel oudere politieke, religieuze en maatschappelijke tradities was leiderschap verbonden met het geven van richting vanuit een overtuiging. Een leider stond ergens voor. Niet alleen voor efficiëntie, groei of een goed georganiseerde samenleving, maar voor iets wat groter was dan hijzelf: recht, geloof, vrijheid, waarheid, eer, roeping, gemeenschap, beschaving of God.

Dat pakte bepaald niet altijd goed uit. Sterke overtuigingen kunnen mensen bezielen, maar ook verblinden. Grote idealen zijn gebruikt om mensen te bevrijden én te onderdrukken. Toch bezat leiderschap vaker een bezielende kern. Het ging niet uitsluitend over de vraag hoe iets moest gebeuren, maar ook over de vraag waarom en waartoe.

Met de industrialisering en de opkomst van moderne bureaucratieën werd een ander leiderschapsideaal steeds belangrijker. De fabriek werd het model voor de organisatie. Planning, productie, schaalvergroting, standaardisatie, managementlagen en meetbaarheid kwamen centraal te staan.

Ook het beeld van de leider veranderde. Naast de koning, profeet, hervormer, priester, staatsman of wijze verscheen de ingenieur, manager, bestuurder, strateeg, consultant en procesdenker.

Die ontwikkeling heeft ons ongelooflijk veel gebracht. Zonder technische deskundigheid, organisatievermogen en bedrijfskundig inzicht was de moderne wereld onmogelijk geweest. Productie werd betrouwbaarder, processen veiliger en organisaties konden op een veel grotere schaal functioneren. Goede systemen beschermen mensen bovendien tegen willekeur, chaos en de grillen van charismatische leiders. Maar er is ook iets verloren gegaan.

Leiderschap is soms gereduceerd tot het beheersen van systemen. Veel leiders kunnen uitstekend optimaliseren, maar weten steeds minder goed waartoe. Ze kunnen processen verbeteren, prestaties meten en organisaties laten groeien. Tegelijkertijd lukt het hun niet altijd om betekenis te geven, mensen werkelijk te verstaan of van een organisatie een gemeenschap te maken. Een organisatie kan bedrijfskundig uitstekend functioneren en menselijk toch langzaam leeglopen. Dan blijft vooral de vraag over: werkt het?

Veel minder vaak klinken de vragen: Is het waar? Is het goed? Is het rechtvaardig? Dient het de mens en de gemeenschap? Waarom bestaan wij eigenlijk? Daar ligt volgens mij een belangrijke breuklijn in het moderne leiderschap.

De industriële samenleving bracht niet alleen machines voort, maar ook een mensbeeld dat op de machine begon te lijken. De mens werd arbeidskracht, functie, capaciteit, resource of schakel in een proces. Later is die taal zachter en mensvriendelijker geworden, maar het onderliggende beeld klinkt nog altijd door in begrippen als human resources, performance management en efficiency. Alsof de mens een prachtig, ingewikkeld en soms lastig apparaat is dat vooral goed moet worden afgesteld.

Veel moderne leiders kunnen wel een organisatie optimaliseren, maar zijn niet in staat een gemeenschap te bouwen.

​Maar een mens is geen productiemiddel. Een organisatie is meer dan een systeem. En een gemeenschap kan niet uitsluitend worden gemanaged. Misschien ligt de grote leiderschapsopdracht van deze tijd daarom in het opnieuw verbinden van twee werelden: die van de bezielde leider en die van de kundige organisator.

We hebben leiders nodig die de machine begrijpen zonder de ziel te vergeten. Mensen die kunnen bouwen, plannen, meten en verbeteren, maar ook kunnen luisteren, onderscheiden en betekenis geven. Die verantwoordelijkheid durven nemen voor zowel het resultaat als de richting. Die weten dat niet alles wat efficiënt is ook goed is, en dat niet iedere vorm van vooruitgang ons werkelijk verder brengt.

Zonder deskundigheid wordt leiderschap gemakkelijk dromerig of machteloos. Zonder bezieling wordt het mechanisch en uiteindelijk ontmenselijkend. Werkelijk leiderschap vraagt om beide.

De beste leiders zijn daarom misschien niet de mensen die de meeste vooruitgang organiseren. Het zijn de mensen die midden in alle beweging de moed behouden om te vragen: Welke vooruitgang is werkelijk goed voor ons? Want de beslissende vraag van leiderschap is uiteindelijk niet alleen of wij vooruitgaan.

Het is ook of de richting waarin wij gaan goed is.