Modeldominantie en narratieve dominantie

Over de noodzaak van meerdere perspectieven in psychologisch onderzoek

Een psychologisch model is nooit de werkelijkheid. Het is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Hetzelfde geldt voor een narratief. Ook een verhaal ordent, selecteert en geeft betekenis aan ervaringen, maar laat tegelijkertijd altijd iets buiten beeld. Juist daarom verschillen therapie en onderzoek fundamenteel van elkaar.

In een therapeutisch traject (en dat geldt ook voor coaching/begeleiding, maar ik neem voor de helderheid therapie als tegenhanger van onderzoek) is het vaak verstandig om bewust te kiezen voor één theoretisch model en één samenhangend narratief. Dat biedt cliënt en therapeut een gemeenschappelijke taal, een herkenbaar referentiekader en een verhaallijn waarlangs ontwikkeling zichtbaar kan worden. Een goed therapeutisch model hoeft de werkelijkheid niet volledig te beschrijven. Het moet vooral voldoende houvast bieden om samen verder te kunnen. Bij onderzoek ligt dat fundamenteel anders.

Wanneer een analyse belangrijke gevolgen kan hebben voor iemands leven, loopbaan, behandeling of rechtspositie, wordt juist de dominantie van één model of één narratief een risico. Dan is het niet langer de bedoeling om de werkelijkheid vanuit één perspectief te ordenen, maar juist om te onderzoeken of verschillende perspectieven elkaar bevestigen, aanvullen of tegenspreken. Modeldominantie en narratieve dominantie behoren daarom tot de grootste methodologische risico's binnen psychologisch onderzoek.

Een DSM-model ziet vooral DSM-patronen. Een persoonlijkheidsmodel ziet persoonlijkheidskenmerken. Een systeemmodel ziet relationele patronen. Een traumamodel ziet traumadynamiek. Een levensverhaal laat zien hoe iemand zelf betekenis geeft aan zijn geschiedenis. Geen van deze perspectieven is onjuist. Maar ieder perspectief vergroot bepaalde aspecten van de werkelijkheid en verkleint of negeert andere.

Hetzelfde geldt voor informatiebronnen. Een bron lijkt soms betrouwbaar zolang zij vanuit één theoretisch perspectief wordt beoordeeld. Pas wanneer verschillende modellen en narratieven naast elkaar worden gelegd, wordt zichtbaar welke belangen, beperkingen of vertekeningen mogelijk een rol spelen bij de bronnen.

Iemand kan informatie achterhouden uit zelfbescherming. Een partner kan gebeurtenissen anders herinneren uit loyaliteit. Een leidinggevende kan onbewust beïnvloed worden door organisatorische belangen. Een collega kan vooral de laatste maanden voor ogen hebben. Een cliënt kan zichzelf beschermen tegen schaamte of juist te streng voor zichzelf zijn. Iemand in een reddersrol kan de ander continu in bescherming nemen. Iemand die bedreigd wordt durft niet alles te zeggen.

Geen enkel psychologisch model mag het laatste woord hebben over een mens.

Vermoeidheid, angst voor consequenties, financiële belangen, beeldvorming, eerdere ervaringen en persoonlijke overtuigingen kleuren allemaal de wijze waarop informatie wordt waargenomen, onthouden en verteld. Dat maakt een bron niet onbetrouwbaar, maar wel menselijk. Juist daarom vraagt zorgvuldig onderzoek om triangulatie.

Niet alleen meerdere bronnen, maar ook meerdere theoretische perspectieven moeten elkaar kritisch bevragen. Elk model wordt daarbij niet alleen gebruikt om de onderzochte persoon beter te begrijpen, maar ook om de beperkingen van de andere modellen zichtbaar te maken. Evenzo wordt iedere bron niet alleen beoordeeld op haar eigen inhoud, maar ook in het licht van andere bronnen en alternatieve verklaringen.

De kwaliteit van een onderzoek wordt daarom niet uitsluitend bepaald door de kwaliteit van afzonderlijke modellen of bronnen, maar vooral door de wijze waarop zij elkaar wederzijds corrigeren.

Misschien is dat wel de belangrijkste opdracht van de onderzoeker. Niet zoeken naar het model dat altijd gelijk heeft. Maar voorkomen dat één model of één narratief de werkelijkheid voortijdig monopoliseert. Geen enkel psychologisch model mag het laatste woord hebben over de interpretatie van een mens.

Juist wanneer de conclusies van een onderzoek verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor mensen, is deze methodologische bescheidenheid geen luxe. Zij is een professionele en ethische noodzaak.