Hoe psychologie de mens kwijtraakte ...

Over diagnoses, talent en een mensbeeld dat te mechanisch werd 

Ik schrijf dit met grote terughoudendheid. De psychologie is mijn vak. Ik hou van mijn vak. Zij heeft mij veel geleerd en taal gegeven voor werkelijkheden die anders misschien woordeloos waren gebleven. Ik heb gezien hoe psychologische kennis mensen hielp om zichzelf beter te begrijpen. Ik heb ook gezien hoe een passende diagnose eindelijk erkenning gaf voor een leven vol verwarring, miskenning of pijn. Maar juist omdat ik zoveel aan de psychologie te danken heb, maak ik mij steeds vaker ernstig zorgen over wat wij de afgelopen eeuw met haar hebben gedaan. We hebben de menselijke geest met steeds nauwkeuriger instrumenten onderzocht. Ondertussen raakten we soms de mens kwijt.

De wetenschap van het verstoorde
Een groot deel van de klinische psychologie en psychiatrie heeft zich gericht op wat afwijkt, vastloopt, ziek wordt of beschadigd raakt. Daar was alle reden voor. Psychisch lijden is werkelijk en kan een mensenleven verwoesten. Wie lijdt, verdient goede diagnostiek, passende behandeling en bescherming tegen gemakkelijke verklaringen.
Toch heeft die bijna vanzelfsprekende gerichtheid op het verstoorde ook ons mensbeeld gevormd. Wie jarenlang vooral door een microscoop naar beschadigd weefsel kijkt, kan gemakkelijk gaan denken dat de hele mens uit beschadigd weefsel bestaat.

De taal van de behandelkamer en het wetenschappelijk onderzoek naar stoornissen is inmiddels bovendien doorgedrongen tot in huiskamers, arbeidsrelaties en sociale media. Mensen noemen hun ex-partner een narcist, hun leidinggevende een psychopaat, hun collega autistisch en hun jeugd emotioneel verwaarloosd. Soms benoemen die woorden een pijnlijke werkelijkheid. Steeds vaker functioneren ze ook als moreel oordeel, definitief vonnis of wapen in een conflict.

Taal die ontwikkeld werd om lijden te begrijpen, is mede een taal van beschuldiging geworden. Dat heeft gevolgen. We leren niet alleen anders naar anderen kijken. We leren ook onszelf te onderzoeken op defecten. Voor iedere moeite bestaat inmiddels een psychologisch woord. Voor iedere eigenaardigheid lijkt ergens een stoornis-label klaar te liggen. Psychologie dreigt zo de 'wetenschap van het verstoorde' te worden, terwijl zij de wetenschap van de mens zou moeten zijn. Door ons te focussen op het 'verstoorde' zullen we nooit het juiste beeld van het gezonde of het ideale krijgen. Bovendien is uitgebreide kennis over persoonlijkheidsstoornissen, onvolwassenheid, somberheid, angst niet per definitie heel inspirerend of richtinggevend.

Wanneer een woord de mens vervangt
Ik ben niet tegen psychologische woorden. Integendeel. Ik geloof juist diep in de kracht van het 'benoemen'. Het kan bevrijdend zijn wanneer iemand eindelijk woorden krijgt voor iets wat hij zijn hele leven heeft gevoeld, maar nooit heeft kunnen begrijpen.

Je bent gevoelig. Je denkt divergent. Je hebt een sterke behoefte aan autonomie. Je neemt meer waar dan je gemakkelijk kunt verwerken. Je bent kunstzinnig, analytisch, sociaal opmerkzaam of praktisch begaafd. Je zoekt samenhang, betekenis of juist houvast en ordening. Goede woorden brengen iemand dichter bij zichzelf.

Het gevaar ontstaat wanneer één woord alle andere woorden gaat overheersen. Wanneer een classificatie niet langer een beperkte beschrijving is, maar een verklaring van vrijwel alles. Dan wordt een diagnose ongemerkt een identiteit en verandert een voorlopig werkmodel in een definitief mensbeeld. Gevoeligheid wordt een symptoom. Eigenzinnigheid wordt rigiditeit. Intensiteit wordt ontregeling. Creativiteit wordt compensatie. Terughoudendheid wordt vermijding. Protest tegen de diagnose wordt gebrek aan inzicht. Zo kan een gesloten verklaringssysteem ontstaan waarin de professional steeds gelijk krijgt en de ander zichzelf steeds verder kwijtraakt. Een diagnose kan waar zijn en toch niets toaal niets essentieels over een mens vertellen.

Dat besef zijn we te vaak kwijtgeraakt. We hebben classificatie gebruikt als verklaring. Depressie, autisme, ADHD, borderline en PTSS zijn woorden voor herkenbare patronen van kenmerken, ervaringen en beperkingen. Het zijn geen compacte verklaringen waarin de oorzaak, betekenis en toekomst van een uniek mensenleven besloten liggen. De psychologische werkelijkheid is daarvoor veel te complex.

Geruststellende verhalen die feiten werden
Naast classificaties hebben we mensen soms ook te eenvoudige verklaringen gegeven. Dat deden we vaak met goede bedoelingen, maar het heeft ook iets beschamends. Een ingewikkeld verhaal over aanleg, hersenen, levensgeschiedenis, relaties, verlies, lichamelijke processen, maatschappelijke omstandigheden en betekenisgeving is nauwelijks in enkele minuten uit te leggen. Dus vertelden we dat een depressie ontstond door een tekort aan een 'stofje (serotonine) in de hersenen dat zorgt voor plezier of een goed gevoel'. De patiënt maakte daarvan te weinig aan en een antidepressivum zou het tekort corrigeren.

Het was begrijpelijk. Het klonk medisch, overzichtelijk en hoopgevend. Het probleem is dat we een hypothese en metafoor presenteerden met een zekerheid die de wetenschap niet rechtvaardigde. Er zijn geen wetenschappelijke bewijzen voor eenvoudige serotoninetekorttheorie van depressie. Dat antidepressiva sommige mensen kunnen helpen, bewijst evenmin dat zij een bestaand chemisch tekort aanvullen. Paracetamol kan hoofdpijn verminderen, maar hoofdpijn ontstaat niet door een tekort aan paracetamol.

Ik aarzel bij het woord leugen, omdat dit bewuste misleiding veronderstelt. Veel professionals zullen hebben doorgegeven wat zij zelf hadden geleerd. Maar goede bedoelingen ontslaan een vakgebied niet van verantwoordelijkheid. Wetenschappelijk ongefundeerde zekerheid kan grote gevolgen hebben, juist wanneer zij wordt uitgesproken vanuit gezag.

Het zou me niet verbazen dat er een tijd komt waarin de geestelijke gezondheidszorg rekenschap moet afleggen voor verklaringen en labels die veel stelliger zijn gepresenteerd dan op grond van het bewijs gerechtvaardigd was. Misschien zullen er ook wel excuses nodig zijn. Hier en daar gebeurt dat al.

Toen diagnosen economische waarde kregen
De ontwikkeling werd ernstiger toen classificaties niet alleen klinische, maar ook institutionele en economische waarde kregen. Een diagnose werd toegangsbewijs tot behandeling, vergoeding, begeleiding en soms bestaanszekerheid. Wie hulp nodig had, moest in een categorie passen. Wie niet geclassificeerd kon worden, dreigde buiten de systemen te vallen. In Nederland werd de DSM-classificatie gebruikt om te bepalen welke geestelijke gezondheidszorg voor vergoeding in aanmerking kwam, terwijl die classificatie volgens de Nederlandse Zorgautoriteit vaak geen goede graadmeter was voor de zorg die iemand werkelijk nodig had.

​Ook in andere grote systemen moest menselijk lijden worden vertaald naar medisch aantoonbare beperkingen voordat het administratieve en financiële gevolgen kon krijgen. Diagnosen werden geld waard. Daarmee ontstond een scheefgroei die we niet uitsluitend individuele professionals kunnen verwijten. Het systeem zelf ging de taal van het tekort belonen. Voor wat iemand niet meer kon, kwamen formulieren, codes, regels en geldstromen. Voor de persoon zelf, wat iemand uitzonderlijk goed kon, waar hij van opleefde en wat hij aan anderen kon toevoegen, bestond nauwelijks vergelijkbare aandacht. Wat meetbaar en declareerbaar was, werd werkelijker dan wat alleen zichtbaar werd in een langdurige ontmoeting met die ene mens. 'Over drie jaar bestaat alleen de papieren werkelijkheid nog, dus daar moeten we ons nu noodgedwongen op richten, mevrouw.' Oke. Dat verklaart waarom ik me niet gezien voel.

De schade is niet theoretisch
Ik heb in mijn werk gezien hoe diagnoses erkenning brachten en levens hielpen redden. Ik heb ook mensen gezien die diep beschadigd raakten doordat hun werkelijke problematiek jarenlang niet werd herkend. Een gemiste diagnose kan iemand eenzaam maken in een werkelijkheid waarvoor niemand een naam heeft.
Maar die waarheid neemt de tegenovergestelde waarheid niet weg.

Ik heb helaas ook gezien hoe mensen door steeds meer en wisselende psychologische diagnoses verder van zichzelf verwijderd raakten, terwijl wij meenden hen inzicht te geven. Hun persoonlijkheid werd steeds meer een stoornis, hun geschiedenis steeds meer een dossier en hun toekomst een prognose. Alles wat zij voelden, dachten en deden, werd voortaan gelezen als uitdrukking van het woord dat wij hun hadden gegeven.

Ik heb gezien hoe mensen hun vertrouwen in hun eigen waarneming verloren. Hoe relaties door diagnostische taal werden vergiftigd. Hoe behandelingen de wanhoop soms niet hadden verminderd, maar verdiept. Tot en met suïcidale wanhoop en suïcide aan toe.

Rond suïcide is causaliteit vrijwel altijd complex. Ik zal niet beweren dat één diagnose of behandeling rechtstreeks tot iemands dood leidde wanneer dat niet zorgvuldig kan worden vastgesteld. Maar die complexiteit mag evenmin een schuilplaats worden waarachter wij onze mogelijke bijdrage aan de wanhoop van mensen verbergen. Nuance vraagt dat we beide vormen van schade onder ogen zien. Zij vraagt niet dat we de ene waarheid met de andere neutraliseren.

Waarom ik talentassessments ben gaan ontwikkelen
Mijn passie en visie voor talentassessments is geen verhaal dat ik achteraf heb bedacht om een product te onderbouwen. Het causale verband loopt andersom. Ik ben mijn assessments gaan ontwikkelen als tegenreactie op wat ik in mijn psychodiagnostische werk had gezien en gevoeld. Ik wilde andere woorden vinden. Woorden voor kracht, aanleg, verschil, potentieel en betekenis. Eerlijke, professionele maar ook bevestigende en bekrachtigende woorden.

Waar ben je in je element? Waar floreer je? Welke manier van denken past bij jou? Welke omstandigheden ;brengen jou in de knel en welke roepen iets in je wakker? Waar ligt je natuurlijke comfortzone? Welke rol neem je bijna vanzelfsprekend in een team in? Wat voeg jij toe wat zonder jou waarschijnlijk zou ontbreken? Wat is je bijzondere vermogen en welke prijs betaal je daar soms voor? Deze vragen ontkennen psychische pijn niet. Zij weigeren alleen om die pijn het laatste woord over een mens te geven.

Misschien zullen we later ontdekken dat we sommige kunstzinnig begaafde, divergente, gevoelige en minder gestructureerde mensen met onze stoornis-classificaties verder van zichzelf hebben weggebracht. Dat we hun eigenschappen vooral als tekenen van autisme, ADHD of een andere stoornis leerden verstaan, terwijl de taal van talent hen veel dichter bij zichzelf had kunnen brengen.

Ook hier blijft onderscheid noodzakelijk. Autisme en ADHD zijn reële ontwikkelingspatronen die grote beperkingen en ondersteuningsbehoeften kunnen meebrengen. Een passende diagnose kan bevrijdend en levensreddend zijn. Artistieke begaafdheid is geen alternatieve verklaring voor ieder ontwikkelingsprobleem. Maar gevoeligheid, divergent denken, sociale eigenzinnigheid en een geringe liefde voor structuur zijn evenmin automatisch symptomen van een stoornis. De mens vraagt meer onderscheidingsvermogen dan een beslisboom kan leveren.

Een camera met een spreadsheet en met handjes
Iain McGilchrist gaf mij taal voor iets wat ik al veel langer voelde en waarnam. Zijn denken over de hersenhelften gaat niet over de populaire tegenstelling tussen een logische linkerhelft en een creatieve rechterhelft. Beide hersenhelften zijn bij vrijwel alles betrokken. Het verschil zit vooral in de manier waarop zij aandacht geven aan de werkelijkheid.

Ik vergelijk de manier waarop de linkerhersenhelft de wereld waarneemt meestal met een camera, gecombineerd met een spreadsheet en met handjes. De camera selecteert een uitsnede en legt die vast. De spreadsheet deelt in, ordent en vergelijkt. De handjes grijpen en manipuleren. Dat vermogen is onmisbaar. Zonder gerichte aandacht, analyse, ordening en praktisch handelen zouden we weinig tot stand brengen.

De rechterhersenhelft neemt dezelfde wereld meer waar als een schrijver, een filosoof, een filmmaker. Zij ziet geen verzameling losse eigenschappen, maar een levend mens, een verhaal. Zij ziet context, relatie, geschiedenis, dubbelzinnigheid, betekenis en wording. Zij beseft dat iets tegelijk waar en onvolledig kan zijn. Zij laat zich raken door wat zich niet volledig laat meten of beheersen.

Het tijdperk van de industrialisatie heeft de view van de camera, de ordening van spreadsheet en de handjes die grip wilden krijgen veel macht gegeven. We registreren, classificeren, standaardiseren, protocolleren en controleren. Daarmee hebben we indrukwekkende kennis en effectieve interventies ontwikkeld. Maar wanneer deze manier van kijken de enige geldige werkelijkheid wordt, verandert de mens langzaam in een object dat beheerd moet worden. Daar frons ik mijn wenkbrauwen. Sterker nog: daar voel ik urgentie en soms verontwaardiging of zelfs boosheid. Want een mens is geen machine met een defect onderdeel. En een mens is ook geen onderdeel van een grote machine. Een mensenleven is een levende samenhang van lichaam, geschiedenis, relaties, aanleg, verlangen, verlies, verantwoordelijkheid, liefde en mogelijkheid. Ieder mens draagt bovendien iets eigens en waardevols dat hem is toevertrouwd.

Deze manier van kijken, volgens McGilchrist die van de linker hersenhemisfeer moet daarom niet verdwijnen. Ook mijn talentassessments maken gebruik van tests, normen, categorieën, formules en honderden parameters. De vraag is wie uiteindelijk de leiding heeft. Dient de spreadsheet de ontmoeting met de mens, of wordt de mens gedwongen om in de spreadsheet te verdwijnen?

Meten behoort een dienende handeling te zijn. De afzonderlijke scores zijn noten. Pas in samenhang met elkaar en met het levensverhaal kan misschien iets van de melodie worden gehoord.

Psychologie moet weer over mensen gaan
Ik pleit niet voor een romantische psychologie die alleen schoonheid ziet en werkelijk lijden ontkent. Ik wil ook niet terug naar een tijd waarin mensen zonder passende hulp moesten leven omdat er geen naam bestond voor hun problemen. Ik pleit voor een psychologie die haar woorden vrijmoedig maar met grote intellectuele bescheidenheid uitspreekt. Een psychologie die weet dat ieder model een uitsnede is en iedere diagnose voorlopig blijft ten opzichte van de onuitputtelijke werkelijkheid van één mens. Een psychologie die niet alleen vraagt wat er misging, maar ook wat iemand is toevertrouwd. Die niet alleen onderzoekt waardoor iemand vastloopt, maar ook waar hij van gaat leven. Die niet alleen beperkingen classificeert, maar ook talent leert horen, benoemen en harmoniseren. Wie een diagnose stelt, geeft iemand mogelijk een nieuw verhaal over zichzelf. Dat vraagt vakbekwaamheid, maar ook morele voorzichtigheid. Een psychologisch woord mag nooit groter worden dan de mens over wie het wordt uitgesproken.

Misschien is dat de fundamentele fout die onder alle andere fouten ligt: we zijn gaan geloven dat iets wat nauwkeurig geclassificeerd is, ook werkelijk zo is. Dat is niet zo. De psychologie ontwikkelt veel 'camera's' (perspectieven), 'spreadsheets' (analyses) en 'vaardige handen' (methodieken). Het wordt tijd dat de schrijver, de filosoof en de filmmaker weer de regie krijgen. Zodat mensen door onze woorden niet verder van zichzelf verwijderd raken, maar dichter bij zichzelf en bij wat hun is toevertrouwd.

Bronnen ter verdieping

• Joanna Moncrieff en anderen, The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence, Molecular Psychiatry.
• Nederlandse Zorgautoriteit, Zorgvraagtypering in de ggz en fz.
• Iain McGilchrist, Ways of Attending en The Master and His Emissary.